>

Nieuws

 
5 november 2021

Als de kapperbes niet meer helpt

Prediker 12:5
Na een korte introductie - allereerst de letters, dan uit de letters de woorden herkennen en vervolgens de ‘radix’ vinden, de drie kernletters, zodat je het in het woordenboek de woorden kon opsporen - werden we aan het vertalen gezet, aan de Theologische Faculteit van Amsterdam. Hebreeuws. 

Daar heerste de Amsterdamse School, die vooral vrijmoedigheid leerde in het omgaan met de teksten. Al doende leer je het antieke Hebreeuws van binnenuit kennen. Worstelen, stoeien met de tekst, kijken, vergelijken. Wat zijn ‘signaalwoorden’? Die bepalen de structuur van de tekst, daarmee kun je de tekst naast andere teksten leggen, en zo kom je achter de bijzondere betekenis in het geheel van de overgeleverde teksten. 

Close Reading
Grijp niet meteen naar ‘deskundig commentaar’, maar leg zelf contact met de auteur van de tekst. ‘Close reading’: elk woord telt en kan een signaal zijn. 
Een goede oefening, want zo leerde je ook zorgvuldig te luisteren naar de gesproken woorden, bijvoorbeeld later in het pastoraat. Ook daar leerden we in trainingen haast op dezelfde wijze te luisteren.

En zo belandden wij al in de eerste colleges bij de ‘kapperbes’. Prediker: Hoofdstuk 2 vers 5: ‘Als de kapperbes, die niet meer helpt.’ Gladde blozende gezichten met stralende ogen keken de wetenschappelijk medewerker aan: ‘Kapperbes? Waartegen helpt dat niet meer, Liet?’ 

Liet
Dr. Aleida van Daalen, ‘Liet’, was een dame van toen midden vijftig. De eerste vrouwelijke docent aan een mannenfaculteit, waar ze het dedain moest trotseren van de heren; pionier en een ‘moederfiguur’, geestig, en steun en toeverlaat van de studenten. Ze was van doopsgezinde huize, ze woonde aan een gracht met haar vriendin, ze hoorde bij de harde kern van de Amsterdamse School. Maar ondanks die radicaliteit had ze de verschijning, de dictie en de open liberale levenshouding die je verwacht bij een doopsgezinde dame uit de grachtengordel.

‘De kapperbes is een potentieversterkend middel’, verklaarde Liet de tekst, met haar hoge dictie: ‘Dit illustreert, in dit deel van de tekst, de neergang van de mens op leeftijd.’
Liet had zelf ook een signaalwoord, en dat was het woord ‘grappig’. Alles wat opmerkelijk was en wat onze aandacht verdiende in ons onderzoek van de tekst, signaleerde ze als ‘grappig’. En zo werden we als adolescenten twee nieuwe werelden ingevoerd, die van het antieke Hebreeuws en die van de ouderdom. 

Revitaliserend
De kapperbes komt maar één keer voor in de verzameling teksten van het complex dat wij als Bijbel kennen. De kapperbes is een bloemknopje, geproduceerd door een hardnekkig onkruid, dat weinig nodig heeft om te volharden - stenige ondergrond, weinig water, onderschoffelen. Het weet zelfs door hard wegdek heen te breken. 
Het is waarschijnlijk de volharding van de plant en de kruidige smaak van de bloemknoppen, die maken dat de ouder wordende mens revitaliserende kracht toeschreef aan de kapperbes. En als je er in gelooft, werkt het. Op Google heeft de kapperbes zich dan ook staande gehouden als revitaliserend middel, en is naast de augurken en het andere zuur nog altijd te vinden in de schappen van de supermarkt. 

De behoefte aan het inroepen van versterkende hulpmiddelen bij afnemende krachten heeft een eerbiedwaardige traditie opgeleverd. Schubdieren en neushoorns zijn de uitroeiing nabij, en worden in onderdelen of verpoederd in potjes verhandeld op Chinese markten. Al heeft de kapperbes afgedaan, andere potentieversterkende middelen niet. Evenals de andere rekmiddelen om nog een paar maanden, jaren, bij te tekenen. Ze zijn tekenend voor de wanhoop van mensen zich erbij neer te leggen als hun verhaal het verhaal wordt ‘Van oude mensen en de dingen die voorbijgaan’. 

Medicijnkastje
Peinzend sta ik voor m’n eigen kastje met medicijnen en bezie wat er, buiten dat kastje, nog meer uit de kast wordt gehaald om me vitaal te houden. Wat verziekt hiervan het oppervlaktewater, wat zijn de maatschappelijke kosten?
En als ik nog verder kijk: de signaalwoorden ‘corona’, of ‘CO2-uitstoot’ bijvoorbeeld zetten zich niet verder voort in een maatschappelijk verhaal dat de aarde revitaliseert. De vliegtuigen zijn weer volgeboekt voor revitaliserende reisjes naar de zon, de wegen stromen weer vol met auto’s (ook die van mij).

Grappig, zou Liet zeggen, herken het signaal. In mijn herinnering brengt ze de intense aandacht over voor het maatschappelijke verhaal van de Amsterdamse School. Begrijp het signaal, zo besluit Prediker, er komt een moment dat de kapperbessen niet meer helpen, dat je het sein krijgt dat ‘stof weerkeert tot de aarde, zoals het geweest is, en de geest weerkeert tot God, die haar geschonken heeft.’ Prediker 12:7. 

Tekst: Tjalling Kindt
Beeld: Nick Matz

Dit stuk verscheen eerder in de oktobereditie van ‘Doopsgezind Gemeenteblad’ van de gemeenten Groningen en Haren.


Terug