>

Nieuws

 
5 november 2021

Orde van barmhartigheid

Ronald Hünneman (1961) is filosoof, docent en theatermaker en doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar sociale behendigheid. Hoe komen mensen aan kennis over hun sociale omgeving? Hoe weten we wat anderen denken, voelen, van plan zijn, of verlangen? Hij schreef daarover het boek Pijnlijke contacten. ‘Ik kom bijna dagelijks anekdotes tegen die mij inzicht geven in de enorme verschillen in de sociale behendigheid van mensen. Die anekdotes zijn soms grappig, soms ongemakkelijk en meestal heel interessant.’ 

Je noemt het sociale behendigheid, niet bijvoorbeeld sociale cognitie of EQ. Waarom?
‘Het is niet hetzelfde. Sociale behendigheid gaat over het manoeuvreren van mensen in hun sociale omgeving. Over hoe elk uniek mens functioneert in verschillende sociale contexten. Bij zowel EQ als sociale cognitie ontbreekt een deel van de nuance met betrekking tot inzicht in de gedachten, belevingswereld en gevoelsleven van jezelf en van anderen.’

Waarom is dat van belang?
‘Al sinds de jaren tachtig bestudeer ik sociale behendigheid. Daarbij maak ik onder andere gebruik van de theorie van de ‘Orden van intentionaliteit’* van de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett. Dat is nog steeds de voornaamste methode om de toenemende complexiteit van sociale cognitie te beschrijven. Hierbij is van belang hoe diep mensen en dieren zich in elkaars gedachtewereld kunnen verplaatsen. Weet jij wat een ander denkt? Of wat een ander van jouw gedachten weet? En van jouw gedachten over haar gedachten? Hoe dieper je je in de gedachten van een ander inleeft, hoe hoger de orde. Eind jaren tachtig was mijn conclusie nog dat verreweg de meeste mensen in staat waren in een hogere orde te functioneren en de gedachten van anderen te doorgronden. Inmiddels ben ik erachter dat het veel genuanceerder ligt. Niet iedereen functioneert in dezelfde orde. Mensen verschillen enorm als het gaat om hun vermogen zich in sociale contexten te bewegen. Ieder mens is anders. Normale mensen bestaan niet.’

Dus niet ieder mens functioneert structureel in een hogere orde dan mensapen, zoals de chimpansees die je in je boek uitgebreid beschrijft?
‘Sociale behendigheid verschilt van mens tot mens, en zelfs binnen een individu in verschillende sociale situaties of emotionele toestanden. Het boek staat vol met voorbeelden waaruit blijkt dat mensen, ook normale mensen, moeite hebben de gedachten van anderen te doorgronden. Die voorbeelden komen uit mijn dagelijks leven, uit mijn ervaringen als leerkracht in het speciaal onderwijs, als universitair docent, als trainer van managers - eigenlijk overal vandaan. Sociale behendigheid staat los van IQ, en varieert in alle groepen.’

Hoe werkt de theorie?
‘Stel dat twee mensen, Lisa en Daniël, aan het lanterfanten zijn terwijl ze eigenlijk moeten werken. In haar ooghoek ziet Lisa de baas aankomen en ze slaakt een kreet. Hoe zouden we Lisa’s geest, haar gedachten, in dit geval kunnen omschrijven? Als Lisa in orde 0 functioneert is de kreet niet meer dan een reflex, een schrikreactie. Als Lisa in orde 1 functioneert heeft ze een gedachte: ze kan dan bijvoorbeeld willen dat Daniël snel weer aan het werk gaat, zodat de baas het lanterfanten niet doorheeft. Ze beïnvloedt zijn gedrag: ze weet dat een kreet slaken maakt dat Daniël aan het werk gaat. Maar Lisa kan zich ook richten op de gedachten van Daniel. Als Lisa in orde 2 functioneert zal ze willen dat Daniël doorheeft dat er gevaar loert. Hier richt ze zich niet op zijn gedrag, maar op zijn gedachten: ze wil dat hij doorheeft dat er gevaar is. Lisa heeft dus gedachten over de gedachten van een ander - Daniël moet snappen dat er gevaar is. Ze ziet hem als denkend wezen. De 3e orde zou betekenen dat Lisa wil dat Daniël haar gedachten begrijpt, dus begrijpt dat Lisa ziet dat er gevaar dreigt. Ze ziet Daniël dan als een wezen dat denkt over de gedachten van anderen. Zie het als een Russisch Matroesjka-poppetje. Er komt steeds een sociale dimensie bij.’

Heeft u een voorbeeld uit de praktijk?
‘Neem het huwelijk vorig jaar van - inmiddels demissionair - minister Grapperhaus. Hij is als minister verantwoordelijk voor de coronaregels, maar op foto’s is te zien dat hijzelf die regels overtreedt. Vervolgens reageert hij op die foto’s en op latere onthullingen. Zijn gedragspatroon is interessant en biedt een goed voorbeeld van de verschillende orden waarin iemand kan functioneren. Het gaat te ver om hier de volledige analyse te geven - dat doe ik in het boek wel -; maar stel dat Grapperhaus het expres gedaan heeft omdat hij dacht dat hij het kon maken, omdat niemand erachter zou komen, of omdat hij minister is en er toch wel mee weg zou komen. Dan functioneerde hij in de 2e orde, omdat hij dacht dat anderen het niet door zouden krijgen. Maar ja, die 2e orde-gedachten waren overduidelijk onzinnig, of tenminste onhandig. Dus zou je je kunnen afvragen of Grapperhaus daadwerkelijk inzicht had in de motieven en gedachten van anderen. Dat kan twee dingen betekenen. Of Grapperhaus is sociaal niet zo handig, of hij functioneert in bepaalde situaties in een lagere orde dan op andere momenten.’  

Hoe bedoel je?
‘Er zijn talloze voorbeelden van mensen die in verschillende situaties in verschillende orden functioneren. Mijn vrouw moet als neuropsycholoog de hele dag op minimaal 3 en 4 functioneren en dat kost heel veel energie. Ik begrijp het als ze bij thuiskomst even naar orde 1 of 2 zakt, en zich niet erg in mijn geest verdiept. Als mensen stress ervaren, depressief of moe zijn, kunnen ze in een lagere orde functioneren.’

Waarom is het belangrijk dat mensen iets begrijpen van sociale behendigheid?
‘In onze maatschappij speelt sociale behendigheid een niet te onderschatten rol; mensen worden er voortdurend op afgerekend. We zijn veranderd van een maatschappij waarin goede vakmensen en kennis belangrijk zijn, in een maatschappij waarin sociale behendigheid centraal staat. Zo wordt het onderwijs steeds vaker georganiseerd rond groepsopdrachten. Als je sociaal niet zo behendig bent, hoe kom je daar dan uit? Hetzelfde geldt voor trajecten voor uitkeringsgerechtigden of sollicitatieprocedures: die vergen een functioneren in een zeer hoge orde. De maatschappij wordt steeds minder mild ten aanzien van mensen die sociaal minder behendig zijn. 
Mijn boek is daarom een oproep tot mildheid en barmhartigheid. Ga uit van het principe van welwillendheid. Niet iedereen is sociaal even behendig. Blijf ervan uitgaan dat mensen het goed bedoelen, ondanks hun misschien onaardige of botte gedrag. Heb geduld met mensen en verdiep je in de geest van de ander, ook als je weet dat die ander dat niet bij jou doet. Wees geduldig, wees mild, wees barhartig. Weet dat geen mens hetzelfde is, maar dat de meesten het goed bedoelen en hun best doen.’

Orden van intentionaliteit
< Orde 0 - gedachteloze, aangeboren, reflexmatige en aangeleerde gedragingen
< Orde 1 - gedachten over de waarneembare, tastbare omgeving en het gedrag van anderen
< Orde 2 - gedachten over de gedachten van anderen: eenvoudige sociale behendigheid
< Orde 3 - gedachten over de gedachten die anderen hebben over de gedachten van anderen (communicatie): sociaal behendig
< Orde 4 - gedachten over de gedachten die anderen hebben over de gedachten die anderen hebben over de gedachten van anderen: sociaal zeer behendig
< Orde 5 en hoger - zeldzaam, komt slechts voor in statische situaties

Tekst: Kalle Brüsewitz
Beeld: Liaturches

Zie www.liaturches.nl voor meer informatie over ‘pijnlijke contacten’, de bijbehorende lezing en het theaterstuk

Dit stuk verscheen eerder in Doopsgezind NL van oktober 2021. Lees het hele blad hier.


Terug