>

Nieuws

 
28 oktober 2019

Barst helen

tekst Sophia Mons
foto’s CCO

De goedlachse Marianne van Praag, rabbijn bij de liberaal-joodse gemeente in Den Haag, noemt zichzelf een echte positivo. 

Zelfs een gesprek over scheuren en breuken binnen het jodendom gaat al snel over kracht en sterkte. ‘Er gebeuren zoveel mooie dingen om ons heen. Zie het positieve, kijk om je heen en neem je verantwoordelijkheid wanneer iets op je pad komt. Wees een levend voorbeeld.’

Marianne van Praag (1956) haalde op latere leeftijd in 2008 als een van de eerste vrouwen in Nederland haar semicha van de rabbijnenopleiding aan het Levisson Instituut. Heel bijzonder, want een vrouw als religieus leider is binnen het jodendom best controversieel. ‘Orthodoxe joden erkennen mij niet als rabbijn. Maar’, zegt Marianne, ‘ik ben een zelfstandig denkend wezen met een eigen richting. Altijd heb ik geweten dat er bepaalde dingen waren die ik nog niet was tegengekomen, maar dat die mijn jodendom waren. De schoonheid van die traditie, mijn waarheid, wil ik met mensen delen. Hen raken. Hun het gevoel geven dat ze er mogen zijn. Ieder mens in de wereld heeft talenten meegekregen en het is hun plicht die te gebruiken. Wie ben ik dan om ze niet te gebruiken?’

Terug naar eenheid
Aanleiding voor ons gesprek is het nummer Anthem van Leonard Cohen. Terwijl we er samen naar luisteren rommelt Marianne wat in haar cd-collectie, maar beseft al snel dat ze het nummer niet kent. Eén zin in het bijzonder valt op: There is a crack in everything, that’s where the light comes in.
De tekst verwijst op twee manieren naar de joodse mystiek, de kabbala, legt Marianne uit. ‘Enerzijds gaat de tekst over het scheppingsverhaal: God schiep de wereld door het verzamelen van licht in potten, waarna op enig moment die potten barstten en het licht ontsnapte. Anderzijds verwijst de tekst naar het joodse basisgebed: ‘De Heer is onze God, de Heer is Een’. Volgens het verhaal in de bijbel en trouwens ook binnen de islam, was er aanvankelijk God en God was een, de enige. De traditie verhaalt dat God overliep van liefde en uit elkaar zou barsten. God schiep de wereld en daarna de mens. Daardoor was Hij niet meer alleen, dus niet meer één. De mens wordt gevraagd dat licht weer te verzamelen en terug te brengen. Dat beeld komt bij Cohen’s tekst naar voren.’

Het is aan ons die barst te helen en weer tot eenheid te komen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Hoe doet een mens dat? ‘Een hele simpele oplossing’, vertelt Marianne, ‘vormen de 613 ge- en verboden in de joodse traditie. Iemand kan gemakkelijk stellen: als ik me nu maar aan die wetten houd, dan komt het helemaal goed! Maar we hebben in onze traditie ook een heleboel ‘nietmachineverhalen’, die iets uitleggen zonder het uit te leggen. Er zit veel geheims in de Hebreeuwse taal, denk maar aan de Kanaänieten. Zo werkt het idee ‘voor wat hoort wat’ prima in de handel. Maar in het leven werkt het niet zo. Punt. Je moet de dingen doen met de juiste intentie, je hart erop richten. Een beetje als bij de doopsgezinden: gewoon goed doen, geen geklets en gedoe. Doen ‘om niet’, niet om er wat voor terug te krijgen. Je kunt je aan alle wetten en regels houden en geen goed mens zijn, en je kunt je misschien ook wat minder aan de wetten houden en een heel goed mens zijn. Het gaat erom de balans te vinden. Zo kun je die barst in de eenheid van God en de mensheid, helen.’ 

Diep graven
De Hebreeuwse bijbel kun je op vier verschillende manieren interpreteren en uitleggen, aldus Marianne. Heel letterlijk, of kijkend naar diepere betekenissen; vergelijkend, of juist op zoek gaand naar de mysterieuze of zelfs geheime betekenis van een tekst. ‘Juist in die geheime laag van de bijbel, de Sod, ben ik geïnteresseerd. Wanneer je naar de diepere lagen in of onder de tekst kijkt, kun je er nieuwe dingen uithalen die actueel zijn. Er zit daar iets wat door de eeuwen heen de drie monotheïstische religies heeft beïnvloed. Elk verhaal heeft eenzelfde structuur, maar om die te vinden moet je diep graven. Het Hebreeuws is, als heilige taal, daarbij vaak de sleutel. Want het Hebreeuws is een logische taal, waarin iedere letter een getalswaarde heeft. Woorden met dezelfde getalswaarde hebben een gemeenschappelijke betekenis, of houden verband met elkaar. De bijbel is het verhaal van de mensheid – hoe de mens was, is en zal zijn.’ 

De diepe waarheid in de joodse teksten, ofwel de mystiek, kan volgens Marianne bijdragen aan de Tikkun Olam, het herstel van de wereld. ‘Met de traditie in de hand is het aan ons de breuken die zijn ontstaan bij de schepping, te helen. Je hebt grote denkers en kleine denkers, mensen die zich bezighouden met de wereld en anderen die de boel op kleine schaal verbeteren. Hoe dan ook, als er iets op je pad komt is het je verantwoordelijkheid dat aan te grijpen. Ikzelf ben geen groot actievoerder, meer van het kleine geneuzel. Datgene wat ik tegenkom en waar ik invloed op heb, daar richt ik me op.’ 

Kwetsbare kracht
Als vrouwelijke rabbijn predikt Marianne ook over onconventionele onderwerpen, zoals de verhouding tussen man en vrouw, homoseksualiteit en transgenders. ‘God is liefde en de mens is geschapen naar Gods evenbeeld. Hoe kan de mens dan tegen oprechte liefde zijn? Kijk maar eens naar het scheppingsverhaal. In de Hebreeuwse tekst van Genesis staat geschreven: ‘God schiep de mens, mannelijk en vrouwelijk.’ Als je de tekst zo leest, beschikt iedereen over een mannelijke en vrouwelijke kant. Bij het zoeken van een soulmate gaat het erom dat jouw vrouwelijke kant klikt met de mannelijke kant van iemand anders en vice versa. Het fysieke heeft daar helemaal niets mee te maken.’ 
 
Het herstel van die wereld, Tikkun Olam, is niet een kwetsbaarheid maar juist een kracht, aldus Marianne. ‘Wij waren slaven in Egypte. Wij weten wat het is om zo bejegend te worden, dus dienen wij niet hetzelfde te doen. Het legt een extra grote verantwoordelijkheid op onze schouders.’ Marianne deinst er dan ook niet voor terug om mee te varen tijdens de gay pride in Amsterdam. Op sabbat wel te verstaan, de verplichte joodse rustdag. ‘Toen ik mijn gemeente liet weten deel te zullen nemen aan de gay pride, was hun eerste reactie: op een zaterdag? Maar je mag alle wetten breken als je een goede reden hebt’, zegt ze. ‘Al raakt er maar één iemand geïnspireerd doordat ik als rabbijn meevaar, dan is dat het waard. Juist religieuze leiders moeten bij dergelijke discussies een standpunt innemen. Hoewel ik niet belangrijker ben dan mevrouw Jansen van drie-hoog, leg ik vanwege mijn functie net iets meer gewicht in de schaal. Ik ben dan zo geraakt door die menselijke kwetsbaarheid: mag ik er wel zijn? Natuurlijk! Ik weet dat ik de wereld niet kan veranderen, maar ik kan wel het steentje in het water zijn dat golven veroorzaakt en anderen beïnvloedt. Al red ik één ziel, dan red ik de wereld.’

Openstaan
‘De kern van het jodendom is openstaan voor de ander’, vervolgt ze. ‘Kijk maar naar de Franse filosoof Levinas, die antwoord gaf op de vraag ‘waar is God?’ en zei: ‘God is in de ogen van de ander’. De essentie van het jodendom bestaat uit vragen stellen, beredeneren, kijken, passen.’ 
Over breuken gesproken… 
‘De talmud is onderwerp van grote discussie tussen allerlei rabbijnen. Maar ‘ik heb dé waarheid in pacht’ is in mijn optiek zo on-joods als het maar zijn kan. Het woord voor waarheid is in het Hebreeuws emet, en dat bestaat uit twee gedeeltes: em, wat ‘moeder’ betekent en met, wat refereert aan de dood. Je wordt geboren en je gaat dood, de rest is interpretatie. Dat zijn de enige twee dingen die vaststaan in ons leven. Die scheuren en breuken waar we het over hebben: daar dringt het licht naar binnen en vinden we een stukje van de waarheid. Al zijn er honderdduizend verschillende barsten… prachtig! Honderdduizend verschillende benaderingen van een onderwerp of een probleem.’

Het goddelijke is voor Marianne als een soort diamant. ‘Iedere keer als je een bijzonder moment beleeft, bijvoorbeeld het gesprek dat wij nu hebben, is het alsof een facetje van die diamant wordt gepoetst en gaat stralen. Mooier kan toch niet, zo’n gesprek van ziel-tot-ziel! Politiek heeft de wereld nooit beter gemaakt. De mensen om ons heen, daar moeten we het van hebben. Daar straalt kracht van uit. Het kleinschalige, het menselijke onder ons, is het enige wat ik in mijn macht heb. En dat maakt de wereld mooier. Doe wat je gegeven is en zet je talenten in. Wees een levend voorbeeld. Als je dat niet waar kunt maken, houd dan je mond. Ik hoop dat ik zo in het leven sta.’ 

Ankeilers

‘Doe wat je gegeven is en zet je talenten in’

‘Ik wil mensen het gevoel geven dat ze er mogen zijn’

‘Neem je verantwoordelijkheid wanneer iets op je pad komt’

‘Wees een levend voorbeeld’

‘Je moet de dingen doen met de juiste intentie’

‘Je wordt geboren en je gaat dood, de rest is interpretatie’

‘Al red ik één ziel, dan red ik de wereld’

‘Ik kan het steentje in het water zijn dat golven veroorzaakt en anderen beïnvloedt’

Dit stuk verscheen eerder in Doopsgezind NL. Het hele nummer lees je hier



Terug