>

Achtergronden

 
5 mei 2022

Doopsgezinden en de bevrijding

Wie kent niet de foto’s of filmbeelden van geallieerde troepen die Nederland binnentrokken en bevrijdden? Vaak zie je dolblije, feestvierende mensen en soldaten zonder stress op de voertuigen zitten.

Het was dan ook een memorabel moment, dus die blijdschap is goed te begrijpen. Tegenwoordig is vrijwel iedereen op de hoogte van de Tweede Wereldoorlog en wat die voor Nederland betekende. Toch is er relatief weinig bekend over doopsgezinden ten tijde van de oorlog. Wat voor invloed had de oorlog op hun leden en voorgangers? Natuurlijk was bevrijd worden een vreugdemoment, een emotionele ontlading van de tot dan toe opgelopen spanning. Toch ging er ook nogal eens wat mis, en werden er bijvoorbeeld achterhoedegevechten gevoerd. Zo was opmerkelijk dat de overgave van de Duitse troepen pas plaatsvond na de inname van Berlijn, eind april 1945. Ook in Friesland vond een achterhoedegevecht vol emotie plaats:

'Als dieven in de nacht van 12 op 13 april was het gros van de Duitse soldaten op gevorderde boerenwagens vertrokken. Op 14 april werd de bevrijding geproclameerd. En zondagmiddag 15 april, de kerken zaten vol, trok nog een laatste wagen met munitie door Akkerwoude en Murmerwoude. Zenuwachtige leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (hierna: BS), die in de consistoriekamer van de gereformeerde kerk zaten, legden aan en vuurden, waarbij de wagen ontplofte en vier Duitsers omkwamen. Anderen ontsnapten, handgranaten vlogen in het rond. Later die dag sneuvelden twee 23-jarige jongens van de BS die ondergedoken hadden gezeten en lid waren van de verzetsgroep Dantumadeel in een vuurgevecht bij Akkerwoude: Jan Kaper en Harmen Brouwer. Pas toen een Canadese tank de boerderij aan flarden schoot, waar een andere Duitser naartoe was gevlucht, kwam aan het dwaze treffen een einde. Dit absurde dominoincident, één dag ná het einde van vijf jaar bezetting, was wel het bloedigste krijgsgebeuren in het werkgebied van dominee Gaaikema.'

Gaaikema was een voorganger die zich tijdens de oorlog steeds duidelijk zelfstandig had opgesteld, maar die zich ook na de bevrijding roerde. Hij stelde namelijk kritische vragen bij de juridische stappen die volgden: de veroordeling van collaborateurs en oorlogsmisdadigers; met name vanwege de nogal doorzichtige organisatie daarvan waar hij zich tegen keerde.

Keerpunt
Het vertrek van de Duitse militairen betekende een keerpunt, maar dit gold ook voor de bestraffing van delen van de bevolking wier houding tijdens de oorlog werd afgekeurd. Zo hadden enkele doopsgezinde voorgangers zich als sympathisant van het inmiddels verslagen regime opgesteld. Sommigen hadden dat gedaan om carrière te maken, doorgaans zonder bloed aan hun handen, maar toch… Er waren er ook die uit puur idealisme achter het inmiddels verdreven regime hadden gestaan, zonder dat ze doorhadden wat er allemaal gebeurde. Dat dergelijke personen het echt niet inzagen of begrepen, blijkt uit hun houding na de bevrijding: soms wilden zij zonder boetedoening of wat dan ook nog even door-discussiëren over de kwestie. Enkele van deze personen kregen een tijdelijke celstraf opgelegd, waarna ze terugkeerden in de samenleving.

De bevrijding maakte ook pijnlijk duidelijk wie de oorlog niet overleefd had. Sommige doopsgezinden, zoals voorganger André du Croix, waren gearresteerd, in een kamp opgesloten en niet meer teruggekeerd. Vaak waren ze opgepakt vanwege verzetsactiviteiten, met afschuwelijke afloop. Enkelen, onder wie Frits Kuiper, overleefden hun verzetsactiviteiten wel en werden na de bevrijding aangesteld als tijdelijke woordvoerders en bestuurders van het nieuwe regime.

En dan was er het treurige lot van een dochter uit een familie die verscheurd was geweest door de oorlogsperiode. Enkele broers kozen de ene kant: het front in Rusland, en een andere broer de tegengestelde richting: het verzet. De zus werd tijdens de bevrijding opgepakt en mishandeld, hoewel ze niets te maken had gehad met wat er was gebeurd. Zij zou later zelfmoord plegen.

Beschadigd
De bevrijding betekende het einde van een heel tragische en hectische periode. Ja, het was feest, maar wat er allemaal was gebeurd liet zijn sporen
na. Niet alleen op het landschap dat soms zwaar verminkt was, maar vooral ook op de levens van mensen, die veranderd waren door alles wat ze hadden meegemaakt. Soms hadden zij zich meer op de achtergrond gehouden, maar soms ook hadden zij ervoor gekozen een duidelijke rol te spelen en een eigen standpunt uit te dragen. Na de bevrijding was er opnieuw ruimte om te kiezen voor het een of het ander, herstel te plegen aan vernietigde gebouwen, en het leven opnieuw vorm te geven. Zonder een ongewenst regime!

Tekst: Jelle Bosma
Beeld: Wikicommons

Dit stuk verscheen eerder in aangepaste vorm in Doopsgezind NL 5 van mei 2015. Meer verhalen over doopsgezinden in de Tweede Wereldoorlog zijn te lezen in Doopsgezinde Bijdrage 41 van mei 2015.


Terug