>

Achtergronden

 
28 maart 2022

Vrijheid? (2)

Op 7 april wordt een Sessie voor de Ziel gehouden over vrijheid, aan de hand van een essay dat Joke Hermsen voor Trouw schreef. Ter voorbereiding op deze Sessie voor de Ziel, o.l.v. Jeannette den Ouden, plaatsen we het essay in vier delen. Vandaag deel 2.

Het was een heel diverse club die het lang niet altijd met elkaar eens was, maar we deelden wel de overtuiging dat het roer om moest, en we hoopten vurig dat er tegen het einde van de pandemie een kantelmoment zou komen dat de weg naar een duurzame en solidaire samenleving vrij zou weten te leggen. We hoopten dat de door de pandemie opgedrongen pauzestand benut zou worden om eens goed na te denken over welke richting het met ons heen moest, wilden we onze planeet ook voor de komende generaties veilig kunnen stellen, en wat daar allemaal voor nodig was om dat te bewerkstelligen. We hoopten dat ook de politieke bestuurders deze rustperiode daarvoor zouden gebruiken, maar we kwamen daarin nogal bedrogen uit. De pandemie sleepte zich bijna synchroon voort aan het toeslagenschandaal; er kwamen amper andere onderwerpen aan bod. En toen kwamen de verkiezingen, die ook niet bijster hoopvol stemden. 

De uitslag liet immers onverbiddelijk zien dat vrijwel alle groene en progressieve partijen fors hadden verloren, en dat de winnaar wederom de partij was die bij monde van zijn voorzitter zo graag 'terug wilde naar het oude normaal’. Wat dat 'oude normaal' betekent, weet inmiddels iedereen die regelmatig de krant leest. Onder het aanvoerderschap van deze partij betekent 'terug naar het oude normaal' meestal niet veel anders dan terug naar bezuinigingen op de publieke sector, dus op zorg, onderwijs, rechtspraak en cultuur. Het betekent ook terug naar te weinig investeringen in duurzame energie, terug naar miljardensteun aan multinationals en fossiele industrie, terug naar het belastingparadijs voor multimiljardairs, terug naar structurele ongastvrijheid voor mensen in nood. En zo kan ik nog wel even doorgaan, maar dat zal ik u besparen. Wel moet ik bekennen dat ik na de verkiezingen enigszins verbluft achterbleef. Zelden was de nood zo hoog om het beleid in zake mens en milieu radicaal om te gooien, maar de grootste politieke partij leek dit op geen enkele manier te willen overwegen, op wat gratuite beloftes inzake de 'bestuurscultuur' na. 

Dus vanwaar die immense vreugde op de terrassen? Misschien omdat het lijkt alsof met de opening van de terrassen de laatste fase van de pandemie wordt ingeluid, hoewel dat verre van zeker is, en binnenkort ook alle overige vrijheidsbeperkende maatregelen zullen worden ingetrokken. En dat waren er nogal wat het afgelopen jaar. Met name de bewegingsvrijheid en de vrijheid van samenkomst en vereniging - artikel 8 van de Grondwet - werden in ernstige mate beknot. Ook werd de vrijheid van beroepsuitoefening, met name in het onderwijs, de culturele-, reis- en horecasector aan strenge banden gelegd. Andere vrijheden bleven intact, zoals de vrijheid van meningsuiting (Art. 7), alhoewel we die meningen wel voornamelijk thuis voor een beeldscherm moesten verkondigen, en niet in een theater, bibliotheek, debatcentrum of boekhandel. Dus als het openen van de terrassen symbool staat voor de opheffing van al die maatregelen, dan valt het te begrijpen dat dit gevierd wordt met een glas en de leuze 'eindelijk weer vrij!'.

Maar toch blijft er iets knagen, en verdwijnt mijn ergernis niet bij de proostende menigte. Mijn ergernis heeft namelijk ook te maken met de manier waarop zo gemakzuchtig en vaak onterecht aan het begrip 'vrijheid' invulling wordt gegeven, met name door politieke partijen die het begrip zogenaamd hoog in hun vaandel - en naam - voeren, maar deze in de praktijk nauwelijks belijden of slechts aan specifieke groepen voorbehouden. De vrijheid lijkt soms op de 'bezoedelde vlag', waarover Belle van Zuylen al schreef, 'waar iedereen maar achteraan holt, op weg naar de meeste ondeugden, misdaden en verderf'. De vraag rijst wat vrijheid werkelijk betekent voor de moderne westerse mens, die in een democratie leeft en door grondwettelijke rechten beschermd wordt. Berust deze werkelijk alleen nog op de vrijheid te mogen consumeren, waar en wanneer we maar believen? 

Nu er dan eindelijk licht gloort aan de horizon en diverse vrijheidsbeperkende maatregelen versoepeld dan wel afgeschaft gaan worden, is de tijd aangebroken om ons af te vragen welke vrijheid voor ons van werkelijk belang is. Daarmee raken we meteen aan een van de belangrijkste vragen van de filosofie, namelijk de vraag: wat is vrijheid? En meer specifiek: wat is vrijheid voor de mens? Ik wil hier een mogelijk antwoord eruit lichten, dat weinig met terrasbezoek te maken heeft, maar wel met de nieuwe koers die we naar mijn idee in maatschappelijk opzicht zouden moeten gaan varen. Laat ik het de vrijheid van het verschil en de kritische reflectie noemen. 

Tekst: Joke Hermsen

vrijdag 1 april verschijnt deel 3. Lees deel 1 hier terug.
Geef u via dit formulier op voor de Sessie voor de Ziel over dit essay.


Terug