> dachtergronden.php?nr=41700&stuurdoor

Achtergrond

 
5 augustus 2019

De graancirkel is rond

Geschreven door Klaas Smit en Flora Visser
fotografie: Klaas Smit

Mennonieten zijn de hele wereld over getrokken vanwege vervolgingen, gebrek aan acceptatie en hun keuze voor een geweldloze levensstijl. Op deze trektochten namen ze steeds graan mee. De reis van dat graan duurt inmiddels ruim 450 jaar. 
Keer op keer vertrokken de mennonieten weer, meestal gedwongen. Op zoek naar nieuwe grond waar ze zichzelf in leven konden houden met onder meer graan. Dit is de nog steeds levende beleving van families die de geschiedenis van deze tochten met zich meedragen. De reis van de graankorrel staat zo symbool voor de trektochten van de mennonieten. 

Graan zelf is ook leven: laat de graankorrel voor wintertarwe los in de grond en na een jaar heb je nieuwe volgroeide korrel in de aar. Een doopsgezind tuinman heeft eens gezegd dat hij geloofde dat de mensen met zoveel aandacht voor hun zaden zorgden, omdat die het leven zelf vertegenwoordigen. En inderdaad hadden de mennonieten zonder hun zaden letterlijk geen leven. 

Oergraan
Graankorrels zijn klein en werden meegesmokkeld op de vlucht naar nieuwe oorden. Ze konden onzichtbaar worden bewaard en vervoerd, door ze te naaien in zomen van jurken, of te verbergen in korsetten. Zo werd in de geheime lade van een kist graan gesmokkeld van de Oekraïne naar Amerika. Ook werden wel poppen opgevuld met bonen.
In 1812 trokken de voorouders van Dale Friesen van de Vistula-rivier bij Danzig naar het Krimgebied in de Oekraïne. Toen ook daar hun religieuze vrijheid werd bedreigd, emigreerden zij in 1875 naar Nebraska in Amerika, de Atlantische Oceaan over. Onderweg namen zij het kostbare zaad van Turkey Red Wheat mee. Dat is een biologische wintertarwe waarmee niet is ‘geknoeid’ en die in lange stengels groeit (zie foto). 
Turkey Red Wheat groeit aanzienlijk langzamer dan veel andere soorten en heeft een latere oogstdatum dan andere winterharde tarwe. Dit oergraan is van bijzonder goede kwaliteit en bevat meer voedingsstoffen. Akkerbouwer Danny Jones, die momenteel het graan verbouwt in Ohio, is er erg enthousiast over. Het graan kan tegen wind, regen en sneeuw. Als het is platgeslagen door het weer, richt het zich weer op. Het brood dat gebakken wordt van het meel van dit graan, is bijzonder smaakvol en voedzaam. 
Dit oergraan, dat zich na tegenslagen weer opricht, staat symbool voor de mennonieten die onverstoorbaar steeds naar nieuwe oorden trokken om daar een nieuw bestaan op te bouwen.

Menno en Dale
Voor de tentoonstelling Menno Simons Groen - vorig jaar in Witmarsum - was Menno de Vries, medebedenker en -samensteller van de tentoonstelling, op zoek naar dat Turkey Red Wheat. De Vries is akkerbouwer en veehouder in Witmarsum én doopsgezind. Een zoektocht op internet leidde hem naar een supermarkt in Ohio. Via deze supermarkt kwam hij in contact met Edward Hill en Dale Friesen. De supermarkt zocht een graansoort om brood van te bakken die lokaal gekweekt kon worden. Maar iedereen zei dat er in Ohio geen graan kon groeien vanwege de winters. Edward Hill, opgegroeid in een boerengemeenschap en kenner van oude graansoorten, herinnerde zich uit zijn jeugd dat er graan bestond dat wél tegen de winter kon. Hill vond een boekje over de Mennonites afkomstig uit Rusland (Oekraïne) en hun Turkey Red Wheat. 

Zo kwam Hill in contact met Dale Friesen - een man afkomstig uit een familie uit de noordelijke Nederlanden, zoals zijn naam al doet vermoeden. Dale Friesen herinnerde zich nog hoe hij als kind met zijn familie graan sorteerde om weer nieuw zaaigoed te hebben. En ja, hij had nog wat van dat graan. Op verzoek van Edward Hill ging Dale Friesen aan de slag. Eerst verbouwde hij in zijn eigen tuin wat graan voor eigen gebruik. Toen dat goed lukte zaaide hij een paar hectare in, en daarna zoveel dat de supermarkt er voldoende broden van kon bakken. Vandaag de dag bouwt Lorrin Dale Friesen dezelfde tarwe - Turkey Red Wheat – als zijn overgrootmoeder Maria Friesen (1856) meenam uit de Oekraïne.

Nieuw begin
Voor Dale Friesen was het een experiment, het opnieuw laten groeien van het graan met de lange geschiedenis. Hij besefte hoe bijzonder de smaak ervan was, terwijl die vroeger altijd gewoon gevonden werd. Het verhaal van het graan stond voor zijn familiegeschiedenis, en voor de geschiedenis van alle mennonieten die vanuit Friesland naar Gdansk, naar de Oekraïne, naar Nebraska en naar Kansas waren getrokken. Zo ervoer hij het planten van het graan in 2016 als een nieuw begin.
Nadat Menno de Vries en Lorrin Dale Friesen telefonisch met elkaar hadden gesproken, stuurde Dale Friesen een aantal zakken zaaigoed naar Witmarsum. Het graan ging weer ‘naar huis’, naar de plek van waaruit het ooit meegenomen was. Menno kreeg het verhaal van de trektochten van de familie Dale Friesen door de eeuwen heen, erbij te horen.
 
Inzaaien
Op maandag 22 oktober 2017 zaaide Menno de Vries in Witmarsum een hectare grond in met het oergraan Turkey Red Wheat, om te ontdekken hoe dit graan op de grond van Menno Simons groeit. Zo is dit oergraan na vijf eeuwen weer terug op zijn geboortegrond. Later dit jaar hoopt De Vries te kunnen oogsten. De plaatselijke molenaar zal het graan tot meel vermalen en er broden van bakken. Na vele eeuwen kunnen inwoners van Witmarsum dan weer proeven hoe brood dat gebakken is van oergraan, smaakt. Of het een goede oogst zal worden is nog niet zeker. De winters in Nederland zijn misschien niet streng genoeg. Maar hoe dan ook heeft het experiment van Dale Friesen een vervolg in Witmarsum. 

Het verhaal van het graan en de geschiedenis van de mennonieten heeft bovendien vorm gekregen in een afbeelding die wordt toegevoegd aan elk gebakken brood in de supermarkt in Ohio. De emotie van dit nieuwe begin wordt verwoord in de bijbehorende tekst: 2018 Seeds Arrive Home. Menno de Vries, akkerbouwer en vertrouweling in Witmarsum, is nu de zorgdrager van het graan op de grond van Menno Simons, en heel Ohio mag dat weten. De graancirkel is rond!

Dit stuk verscheen eerder in Doopsgezind NL. Het hele nummer lees je hier


Terug