Nieuws

 
 
30 april 2018

Doopsgezinden en de Holocaust

Op 16 en 17 maart 2018 vond in Noth Newton, Kansas, USA, een conferentie plaats onder de titel 'Doopsgezinden en de Holocaust'. Het verslag hieronder is van ds. Gabe Hoekema.

Bethel College fungeerde als gastheer van de conferentie en had ook de organisatie in handen. Twee leden van de staf van Bethel College, prof. Mark Jantzen en John Thiessen, en John Sharp van Hesston College, hadden de conferentie inhoudelijk voorbereid. Bijdragen kwamen van Amerikaanse, Canadese sprekers; doopsgezinden van wie ouders en voorouders uit Duitsland of Oost-Europa waren gekomen. Ook waren er sprekers uit Duitsland, Nederland, Oekraïne en Rusland. In totaal waren er in twee dagen twintig inhoudelijke bijdragen, geordend naar een aantal thema's.

De vragen die ter voorbereiding waren gesteld waren onder andere:

- In hoeverre was de traditionele mennonitische theologie in lijn met de ideologie van de nazi’s?

- Wat waren de historische houding en ervaringen van doopsgezinden met joden in de verschillende Europese landen?

- Hoe werden de mennonieten gezien in de ogen van de politieke en militaire leiders van de verschillende landen: Duitsland, Polen, Oekraïne, Rusland - zijnde minderheden en dan ook nog Duitssprekende minderheden?

- Wat was de relatie tussen nationale identiteit en doopsgezinde identiteit?

- Hebben de mennonieten voordeel gehad van de jodenvervolging/-vernietiging door eigendommen van joden over te nemen of zich toe te eigenen?

- Waren sommigen van hen betrokken bij de vervolging en/of vernietiging van de joden, bijv. in Duitse legereenheden of commando’s?

- Hoe gingen de mennonieten om met oorlogsmisdadigers, ook uit hun eigen kring?

Duitsland en Rusland

Er bleek ongelofelijk veel onderzoek gedaan te zijn in diverse archieven. Veel herinneringen en familiegeschiedenissen kregen we te horen, soms met diepe emotie, omdat het over de eigen familie, over ouders en grootouders ging. Jarenlang werd er, zoals zo vaak en overal, niet gesproken over deze tijd. Via dozen op zolder en dergelijke komt er dan opeens wat tevoorschijn, een foto van een vader of grootvader in het uniform van het Duitse leger, of van de SS. Doopsgezinden bleken in Duitsland gewone burgers te zijn, voor het overgrote deel verbonden met het naziregime.

In Rusland (Oekraïne) bleken zij, vanwege hun afkeer van de communisten en de vervolgingen die zij hadden ondergaan tijdens het bewind van Stalin, het Duitse leger te verwelkomen als bevrijders. Ze voelden zich verbonden met Duitsland en ook met het Duitse ideologisch denken in de tijd vóór en tijdens de oorlog. En omdat vele joden in Rusland zich verbonden hadden met het communisme, was de houding tegenover joden op zijn minst niet vriendelijk, al had men soms goede handelsrelaties met hen. De doopsgezinde relatie met het naziregime bestond er op heel veel manieren en in heel veel gradaties. In dat opzicht verschilde een en ander niet zoveel van de Nederlandse doopsgezinden die de Duitse bezetting en de Duitse ideologie gelaten over zich heen lieten komen, toekeken wat er gebeurde en ook toekeken bij de jodenvervolging. De Duitse taal en hun Duits-Nederlandse afkomst was een belangrijke verbinding met Duitsland.

De Duitse doopsgezinden legden geen grote nadruk op dienstweigering, als die al mogelijk was. Daarom zijn veel Duitse doopsgezinden in dienst gegaan en vochten ze mee in het leger. De verhouding tot het nazi-regime hing dus inderdaad af van waar je woonde.

Nederland

De eerste Nederlandse bijdrage bestond uit een helder betoog van dr. Pieter Post, die denken en handelen van twee Nederlandse predikanten met elkaar vergeleek. De ene was ds. Frits Kuiper, Barthiaan, theologisch een tegenstander van de opvattingen in Duitsland over de kerk. Die moest enerzijds volkomen los van de staat staan, maar anderzijds de staat wel ondersteunen. De andere was dr. C.B. Hylkema die zich in 1934 aansloot bij de NSB. Hij was van mening dat de samenleving wel degelijk een christelijke samenleving moest zijn. Zijn opvattingen over het fascisme waren meer door het Italiaanse fascisme geïnspireerd dan door Hitler. Kuiper heeft daarentegen deelgenomen aan het verzet en was op een gegeven moment zelfs geneigd om geweld toe te staan.

Dr. Alle Hoekema had het enige positieve verhaal van het symposium. Hij vertelde over drie mensen, dan wel echtparen, die de Yad Vashem erkenning hebben gekregen vanwege hun hulp aan joden tijdens de oorlog.

Drs. David Barnouw, emeritus onderzoeker aan het NIOD (Instituut voor Oorlogs-Holocaust- en Genocide-studies) belichtte de geschiedenis van Jacob Luitjens en die van ds. Joop Postma. Beiden zijn naderhand veroordeeld: Luitjens voor onder andere deelname aan een moord, en Postma voor zijn actieve betrokkenheid bij en het uitdragen van het NSB-gedachtengoed. Het ging met name om de vraag hoe de doopsgezinde broederschap daar na de oorlog mee omging, en hoe de twee daar zelf mee omgingen.

Na-oorlogse migratie

Die vraag kon ook gesteld worden in de USA en Canada ten aanzien van een aantal mennonites die daar terechtgekomen waren vanuit een wat wazig verleden, soms via Paraguay. Zij droegen zeker een vorm van antisemitisme en verheerlijking van Duitsland in de Tweede Wereldoorlog met zich mee. Van uitsluiting van zulke personen en denkbeelden is eigenlijk geen sprake geweest.

Veel doopsgezinden zijn vanuit de Oekraïne en Rusland, en ook vanuit Duitsland, vertrokken naar Paraguay, Canada en de USA. Dat werd vanuit Nederland en door het MCC gefaciliteerd, die de verklaring gaven dat het om gevluchte doopsgezinden ging. Zij kregen een zogenaamde Mennopas. Het is bekend dat deze in een aantal gevallen ten onrechte is verschaft, aan bijvoorbeeld medeplichtigen aan oorlogsmisdaden of hulp aan het nazi-regime. Daarbij werd soms een valse naam gebruikt.

Met al deze informatie is een nieuwe stap gezet in de kennis van de geschiedenis van de doopsgezinden, juist ook in Oost-Europa. Naast slachtoffers en vervolgden bleken doopsgezinden soms ook daders te zijn geweest. Dat brengt evenwicht in de beoordeling van de geschiedenis. En daar was deze conferentie voor bedoeld.

Gabe Hoekema

Foto: Mennonite Heritage Centre, Winnipeg. Alber Photograph Collection 351-23. Heinrich Himmler, baas van de SS, praat met de doopsgezinde arts Johann Klassen in Halbstadt, Oekraïne, 1942. Klassen werd na de oorlog geëxecuteerd voor misdaden waaronder de geclaimde selectie van honderd invalide patiënten om vermoord te worden.

Klik voor meer informatie hier.


Naar het nieuwsoverzicht

  Meer informatie   Facebook   Twitter   ANBI-register
 
  contact maandblad sitemap
  routebeschrijving nieuwsbrief disclaimer
  veelgestelde vragen inloggen  colofon
     
   
  © 2018 Doopsgezind.nl